Βλέποντας κανείς σήμερα την κατάσταση στο κέντρο της Λάρνακας, με δρόμους που θυμίζουν περισσότερο χωματοστράτες παρά σύγχρονη ευρωπαϊκή πόλη, γεννάται σχεδόν αβίαστα ένα ερώτημα: μήπως ήρθε η ώρα να επιστρέψουμε στην αμαξοστοιχία του Sir Samuel White Baker του 1879 για να διανύουμε τη Λάρνακα του 2026;
Κάποτε αυτό θα ακουγόταν υπερβολικό.
Σήμερα ακούγεται, αν μη τι άλλο, πρακτικό.
Κι όμως, η ιστορία της πόλης μάς προσφέρει μια ειρωνική σύμπτωση.
Το 1879, μόλις έναν χρόνο αφότου η Κύπρος πέρασε στη βρετανική διοίκηση, ο διάσημος εξερευνητής, στρατιωτικός και συγγραφέας Sir Samuel White Baker επισκέφθηκε το νησί και κατέγραψε τις εμπειρίες του στο περίφημο βιβλίο του Cyprus as I Saw It in 1879. Η Βρετανική Αυτοκρατορία αντίκριζε τότε μια Κύπρο που μόλις είχε εξέλθει από 308 χρόνια οθωμανικής κυριαρχίας, ένα νησί με φτωχές υποδομές, στοιχειώδες οδικό δίκτυο και πόλεις που συχνά έμοιαζαν περισσότερο με ανατολίτικους (λίθο)σταθμούς παρά με αστικά κέντρα της Δύσης.
Και ας μη βιαστεί κανείς να γελάσει.
Η Λάρνακα δεν είναι μια τυχαία πόλη. Είναι από τις αρχαιότερες συνεχώς κατοικημένες πόλεις της Κύπρου, με ιστορία που ξεπερνά τα 4.000 χρόνια, μια πόλη που κουβαλά μνήμη από το αρχαίο Κίτιον, τους Μυκηναίους, τους Φοίνικες, τους Βυζαντινούς, τους Οθωμανούς, τους Βρετανούς, την εμπορική της ακμή, την προσφυγική εμπειρία και τη σύγχρονη ευρωπαϊκή της ταυτότητα.
Η Λάρνακα που αντίκρισε ο Baker, η σημαντικότερη πύλη εισόδου του νησιού εκείνη την εποχή, ήταν μια πόλη χαμηλής δόμησης, χωμάτινων διαδρομών, καραβανιών, ζώων φόρτου και μετακινήσεων που εξαρτώνταν ακόμη από άλογα, βόδια και κάρα. Περνώντας από την περιοχή των Καλογραιών, ο Baker ταξίδευε με μια εντυπωσιακή αμαξοστοιχία που είχε μεταφέρει ειδικά από το Λονδίνο: κινητές άμαξες με κρεβάτια, αποθηκευτικούς χώρους, εξοπλισμό διαβίωσης και συνοδευτικό προσωπικό, σχεδιασμένες για να αντέχουν στις δύσβατες κυπριακές συνθήκες.
Σε αρκετές περιπτώσεις, ακόμη και τα άλογα παραχωρούσαν τη θέση τους σε βόδια, για να μπορέσουν τα οχήματα να περάσουν τους κακοτράχαλους δρόμους της εποχής.
Και εδώ ακριβώς αρχίζει ο πειρασμός της σάτιρας.
Εκατόν σαράντα επτά χρόνια μετά, περπατώντας κανείς σήμερα στο κέντρο της Λάρνακας, ανάμεσα σε ατελείωτα έργα, σκαψίματα, χαλίκι, σύννεφα σκόνης, εργοταξιακά εμπόδια και δρόμους που μοιάζουν να μην τελειώνουν ποτέ, δύσκολα αποφεύγει τη σκέψη πως η πόλη προσφέρει, σχεδόν άθελά της, μια ιστορική αναβίωση.
Μόνο που αυτή τη φορά δεν μιλάμε για μια αποικία που προσπαθεί να σταθεί στα πόδια της μετά την Οθωμανική περίοδο.
Μιλάμε για μια πόλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης το 2026, που όχι μόνο φιλοδοξεί να προβάλλει ένα σύγχρονο πολιτιστικό όραμα, αλλά έχει ήδη ανακηρυχθεί Ευρωπαϊκή Πολιτιστική Πρωτεύουσα για το 2030, μια πόλη που καλείται να συμβιβάσει το μεγάλο πολιτιστικό της αφήγημα με την καθημερινή εμπειρία κατοίκων και επισκεπτών της. Και ίσως γι’ αυτό η σημερινή εικόνα του κέντρου μοιάζει ακόμη πιο παράδοξη: γιατί δύσκολα συμφιλιώνεται η πολιτιστική φιλοδοξία του αύριο με χωματοστράτες που θυμίζουν το χθες.
Ίσως λοιπόν οι αρμόδιες αρχές να πρέπει να εξετάσουν «έστω συμβολικά» μια επιστροφή στις δοκιμασμένες λύσεις του 1879.
Κάρα. Άμαξες. Γαϊδούρια…βόδια!
Όχι από νοσταλγία.
Από αναγκαιότητα.
Διότι όταν οι δρόμοι θυμίζουν περισσότερο τη Λάρνακα που παρέλαβε η Αγγλική Αυτοκρατορία παρά μια σύγχρονη ευρωπαϊκή πόλη, ίσως μια καλά συντηρημένη άμαξα να αποδειχθεί τελικά πιο αξιόπιστη από ένα αυτοκίνητο πόλης.
Και γιατί να μην το δούμε και δημιουργικά;
“Authentic Larnaca Experience: Travel Like Sir Samuel White Baker…1879 Edition.”
Με περιήγηση στις αυθεντικές χωματοστράτες του κέντρου, δωρεάν σύννεφο σκόνης, bonus εργοταξιακή εμπειρία και ειδικές προσφορές για τους καταστηματάρχες που εξακολουθούν ηρωικά να κρατούν ζωντανή την εμπορική καρδιά της πόλης.
Ασφαλώς, κανείς δεν αμφισβητεί την ανάγκη των έργων. Οι πόλεις εξελίσσονται και οι προσωρινές δυσκολίες είναι συχνά το τίμημα της προόδου. Όμως υπάρχει μια λεπτή γραμμή ανάμεσα στην αναβάθμιση και στη μόνιμη ταλαιπωρία, ανάμεσα στον σχεδιασμό και στην αίσθηση εγκατάλειψης που δημιουργεί ένα κέντρο μεταμορφωμένο σε εργοτάξιο χωρίς ορατό τέλος.
Οι πόλεις έχουν μνήμη.
Και η Λάρνακα, περισσότερο από πολλές άλλες, κουβαλά στρώματα ιστορίας που ακουμπούν το ένα πάνω στο άλλο μυκηναϊκή, φοινικική, βυζαντινή, οθωμανική, αποικιακή, εμπορική, προσφυγική, ευρωπαϊκή. Σαν λεπτές γεωλογικές στρώσεις χρόνου που δεν εξαφανίζονται ποτέ πραγματικά, αλλά παραμένουν κάτω από την επιφάνεια, επανεμφανιζόμενες εκεί που δεν το περιμένεις.
Το ερώτημα δεν είναι αν πρέπει να επιστρέψουμε στο 1879.
Το ερώτημα είναι αν, κοιτώντας τις εικόνες του 2026, μπορούμε ειλικρινά να πούμε ότι έχουμε απομακρυνθεί αρκετά από αυτό.
Και ίσως η μεγαλύτερη ειρωνεία να είναι πως ο Sir Samuel White Baker, αν περπατούσε σήμερα στη «Σκάλα», πιθανόν να μη χρειαζόταν ούτε χάρτη ούτε ξεναγό.
Θα ήξερε ήδη τη στράτα.
Κρίστοφερ Πιτσιλλίδης
Ιστοριοδίφης της Συλλογικής Μνήμης
Πηγή ιστορικής εικονογράφησης:
Sir Samuel White Baker, Cyprus as I Saw It in 1879 (Λονδίνο, 1879). Εικονογραφικό αρχείο: CVAR Costas & Rita Severis Foundation / Centre of Visual Arts & Research, Λευκωσία.
