Πολύ πριν από τα wellness retreats, τα superfoods και τις δίαιτες αποτοξίνωσης, η Ευρώπη είχε τη σταφυλοθεραπεία. Από τις λουτροπόλεις της Κεντρικής Ευρώπης μέχρι το δικό μας Πέρα Πεδί, άνθρωποι αναζητούσαν υγεία μέσα από καθαρό αέρα, ξεκούραση, νερό και… σταφύλι. Για μένα αυτή η ιστορία δεν άρχισε φέτος στο Évian. Άρχισε το 2015, από μια συζήτηση με μια γυναίκα που είχε γεννηθεί το 1914.

Γράφω αυτές τις γραμμές από το Évian-les-Bains, στις όχθες της λίμνης της Γενεύης, μια πόλη που έχτισε τη διεθνή της φήμη γύρω από το νερό και την παλιά ευρωπαϊκή έννοια της cure: ξεκούραση, περίπατος, καθαρός αέρας και προσωρινή απόδραση από τις συνήθειες της καθημερινότητας.

Στις αποσκευές μου έβαλα επίτηδες ένα παλιό κυπριακό περιοδικό («ΤΑΙΜΣ ΟΦ ΣΑΥΠΡΟΥΣ» Οκτ’58).

Ήξερα πολύ καλά τι έγραφε.

Το είχα φυλάξει ακριβώς επειδή περιείχε ένα εκτενές δημοσίευμα για την περίφημη σταφυλοθεραπεία, μια πρακτική που ερευνούσα εδώ και χρόνια. Το πήρα μαζί μου στο Évian ειδικά για τούτο το άρθρο, ως ένα από τα κυπριακά τεκμήρια μιας ιστορίας που είχε αρχίσει για μένα έντεκα χρόνια προηγουμένως.

Το δημοσίευμα φέρει τον υπέροχα παλιομοδίτικο τίτλο «ΤΟ ΣΤΑΦΥΛΙ – Ένα πολύτιμο φρούτο – Ποιες οι ωφέλειες του για τον ανθρώπινον οργανισμό».

Με λίγη γραφιστική περιποίηση θα μπορούσε άνετα να βρίσκεται σήμερα στην ιστοσελίδα κάποιου πολυτελούς wellness resort.

Μόνο που τότε δεν υπήρχαν smoothies, superfoods και influencers.

Υπήρχε σταφύλι.

Πολύ σταφύλι.

Η ιστορία άρχισε για μένα το 2015

Το 2015 γνώρισα τη Λουκία Χ’’ Κυριάκου Γαβριηλίδη. Ήταν τότε 101 ετών και, ανάμεσα σε όσα συζητήσαμε, μου μίλησε για τη σταφυλοθεραπεία και για το πώς την ακολουθούσε επί χρόνια τα καλοκαίρια.

Η συζήτηση εκείνη ήταν η αφετηρία.

Από τότε άρχισα να αναζητώ περισσότερα για αυτή την παλιά πρακτική, την ευρωπαϊκή της διάδοση και κυρίως τη σχεδόν ξεχασμένη παρουσία της στην Κύπρο.

Έτσι, όταν χρόνια αργότερα εντόπισα το παλιό κυπριακό δημοσίευμα, γνώριζα ήδη τι έψαχνα. Και όταν προέκυψε η φετινή δεκαπενθήμερη παραμονή μου στο Évian, ήξερα επίσης ότι το περιοδικό θα ταξίδευε μαζί μου.

Όταν το σταφύλι ήταν… wellness

Η σταφυλοθεραπεία, Traubenkur στις γερμανόφωνες χώρες και cura dell’uva στην Ιταλία, γνώρισε ιδιαίτερη διάδοση στις ευρωπαϊκές λουτροπόλεις τον 19ο και στις αρχές του 20ού αιώνα.

Το Merano υπήρξε γνωστό κέντρο της, ανάλογη παράδοση συναντούμε στο Bad Dürkheimτης Γερμανίας και στο Arco του Trentino, ενώ στην Ελλάδα, σύμφωνα με το κυπριακό δημοσίευμα, από το 1933 ιδρύθηκαν «με κρατική μέριμνα» σταθμοί σταφυλοθεραπείας στις Πάτρες και στο Λουτράκι και αναφέρεται ακόμη ένας στον Άγιο Ανδρέα Αττικής.

Το ίδιο δημοσίευμα διασώζει και την κυπριακή περίπτωση:

«Στην Κύπρο λειτουργεί σταθμός σταφυλοθεραπείας στο Πέρα-Πεδί κάτω από τη διεύθυνση του φυσιοθεραπευτή κ. Σ. Σαββίδη και πολλοί άρρωστοι βρήκαν εκεί την υγεία τους».

Το Πέρα Πεδί, λοιπόν, είχε τον δικό του σταθμό σταφυλοθεραπείας.

Πολύ πριν μάθουμε τις λέξεις detox και wellness, ανέβαινες στο χωριό για καθαρό αέρα, ησυχία, περίπατο και σταφύλι.

Αν λειτουργούσε σήμερα, πιθανότατα θα το βαφτίζαμε Pera Pedi Grape Detox Retreat, θα προσθέταμε δύο λευκές ρόμπες, μια φωτογραφία στο Instagram και θα χρεώναμε αναλόγως.

Δεν ήταν απλώς «φάε σταφύλια»

Η παλιά αγωγή δεν περιοριζόταν πάντως στην κατανάλωση σταφυλιών.

Το κυπριακό δημοσίευμα περιγράφει καθαρό αέρα, σωματική και πνευματική ξεκούραση, περίπατο, ηλιοθεραπεία και σταδιακή αύξηση της ποσότητας. Αναφέρει διάρκεια 10, 15 ή ακόμη και 20 ημερών, ανάλογα με την περίπτωση, καθώς και βαθμιαία επιστροφή στη συνηθισμένη διατροφή.

Οι ισχυρισμοί της εποχής περί «καθαρισμού του αίματος», αποβολής «τοξινών» και θεραπείας διαφόρων ασθενειών δεν αποτελούν βέβαια σύγχρονη ιατρική γνώση. Αποτελούν όμως ένα εξαιρετικό παράθυρο στον τρόπο με τον οποίο μια άλλη εποχή αντιλαμβανόταν την υγεία: εποχικότητα, αλλαγή περιβάλλοντος, ανάπαυση, κίνηση, ήλιος και απλούστερη διατροφή.

Σήμερα αλλάξαμε την ορολογία.

Όχι απαραίτητα όλες τις ιδέες.

Η γυναίκα που μου έβαλε την ιδέα

Η Λουκία δεν μπήκε τυχαία σε αυτή την ιστορία. Σε βιβλίο χαρακτηρίζεται «πρόδρομος της υγιεινής διατροφής στην Κύπρο».

Πολύ πριν τα βιολογικά γίνουν μόδα, καλλιεργούσε βιολογικά φυτά και δεχόταν ανθρώπους που πήγαιναν κοντά της για να μάθουν. Το 1976 συμμετείχε στην ίδρυση Συνδέσμου Προστασίας Περιβάλλοντος και το 1980 άνοιξε κατάστημα με μαύρο ψωμί, βότανα, σόγια, μηλόξιδο και άλλα προϊόντα που τότε ήταν σχεδόν άγνωστα στην κυπριακή αγορά.

Αυτό που θυμάμαι περισσότερο από τη γνωριμία μας είναι η διαύγειά της.

Μιλούσα μαζί της και δυσκολευόμουν να συνειδητοποιήσω ότι απέναντί μου καθόταν μια γυναίκα γεννημένη τον Αύγουστο του 1914.

Η κα Λουκία απεβίωσε πλήρης ημερών το 2021, σε ηλικία 107 ετών.

Δεν θα ισχυριστώ ότι έζησε 107 χρόνια επειδή ακολουθούσε τη σταφυλοθεραπεία ή επειδή πρόσεχε τη διατροφή της. Αυτό θα ήταν ωραία ιστορία, όχι επιστήμη.

Η σύμπτωση όμως δικαιούται τουλάχιστον ένα χαμόγελο: η γυναίκα που χαρακτηρίστηκε «πρόδρομος της υγιεινής διατροφής στην Κύπρο» και που στα 101 της μου μιλούσε για τη σταφυλοθεραπεία που ακολουθούσε επί χρόνια, έφυγε πλήρης ημερών στα 107.

Έντεκα χρόνια μετά, στο Évian

Και κάπως έτσι φτάνουμε στο 2026.

Έντεκα χρόνια μετά εκείνη τη συζήτηση, βρίσκομαι στο Évian με το παλιό κυπριακό περιοδικό στις αποσκευές μου και μια έρευνα που είχε πλέον κάνει τον δικό της κύκλο.

Η δεκαπενθήμερη παραμονή μου εδώ ήταν η κατάλληλη ευκαιρία να δοκιμάσω κι εγώ τη σταφυλοθεραπεία, όχι ως υπόσχεση κάποιας «θαυματουργής» ίασης, αλλά ως προσωπική αναβίωση μιας παλιάς ευρωπαϊκής και κυπριακής πρακτικής που με απασχολεί από το 2015.

Από το Évian του νερού, λοιπόν, στο Πέρα Πεδί του σταφυλιού.

Έναν σχεδόν αιώνα μετά τις παλιές εκείνες καταγραφές, εξακολουθούμε να αναζητούμε περίπου το ίδιο πράγμα: πώς θα ζήσουμε καλύτερα και, αν γίνεται, περισσότερο.

Αλλάξαμε κυρίως το λεξιλόγιο.

Και μάλλον τις τιμές.

Σήμερα το λέμε detox. Τότε έπαιρνες τα σταφύλια σου και ανέβαινες στο Πέρα Πεδί.

Κι εγώ, έντεκα χρόνια μετά, δεν μπορώ παρά να επιστρέψω νοερά στη γυναίκα που πρώτη μου μίλησε γι’ αυτή την παλιά συνήθεια.

Αιωνία της η μνήμη και των διδαχών της.